عبدالغفار وڌو شهداد ڪوٽ شهر

شهداد ڪوٽ شهر جي حيثيت ڪيئن اختيار ڪئي

عبدالغفار وڌو

ڪلاس: ايم.اي.پريويس

رول نمبر: 02

                    الله پاڪ جي خلقيل هن ڪائنات ۾ ڪيترائي حصا سهڻا ۽ من کي موهيندڙ آهن، پر انسان جي سوچ ۽ فطرت کانپوءِ اهي ويتر ڌيان جو مرڪز بڻجن ٿا، هن سڄي دنيا ۾ هر ملڪ چاهي ان جو ننڍي کان ننڍو شهر به پنهنجي الڳ حيثيت طور سڃاتو ويندو آهي، ان ۾ مالڪ جي طرفان اهڙيون خاص ڳالهيون رکيل هونديون آهن، جيڪي ان کي از خود هڪ خوبصورتي بخشينديون آهن، اهڙن شهرن مان شهدادڪوٽ به هڪ آهي.

                    قمبر شهدادڪوٽ ضلعي جو مشهور ۽ وڏي کان وڏو تعلقو شهدادڪوٽ آهي، هن تعلقي اصل زمينون ۽ ڪاروبار سڄي شهر ۽ ٻهراڙي وارن علائقن ۾ کهاوڙ، هندو ۽ سيلرن جا هئا، جنهن ۾ اهم ڪردار ۽ سخي قوم کهاوڙ هئي، هنن تمام گهڻي تعداد پنهنجون زمينون هتان جي ماڻهن جي حوالي ڪيون ان سان گڏ حڪومت کي به انهن ڪافي زمينون ڏنيون جنهن ۾ هنن لائيبريري، قبرستان، پرائيويٽ اسڪول، گئيس آفيس ۽ ڪرڪيٽ اسٽيڊيم ان کانسواءِ ٻيون ڪيتريون ئي جڳهيون سرڪاري توڙي غير سرڪاري ماڻهن کي ورهاست طور ڏنيون، ان کانپوءِ هتان جي حڪومت ۽ هتان جي ماڻهن جو خيال هو ته جنهن انسان هن شهر لاءِ هيترو ڪيو آهي، ڇو نه هي شهر هن وقت جڙي هڪ تعلقي جي شڪل اختيار ڪري ورتي آهي، ڇو هن تي ان شخص جو نالو رکيو وڃي جنهن هن ويران جڳهه تي آبادي جي شڪل ڏني پوءِ ان شخص جي نالي سان هي شهر سڃاپڻ لڳو، اصل ۾ ان شخص جو نالو شهداد خان هو، پر ان کي شهداد ڪوٽ جي نالي سان رکيو ويو، يعني شهدادڪوٽ جو محل يا ڪوٽ چيو وڃي ٿو. هي اصل کهاوڙ قبيلي سان واسطو رکندڙ شخص هو، شهدادڪوٽ شهر ٿيڻ ۾ ٻن قومن جو اهم ڪردار آهي، هڪ سيلرا ۽ ٻيو کهاوڙ، هن شهر کي اڳتي وٺي اچڻ ۾ تمام گهڻو هٿ سيلرن جو به آهي، جنهن ۾ هنن گهڻو ئي ڪجهه ڪيو، جيئن شهدادڪوٽ ۾ ماڻهن کي ڪيترائي پلاٽ ۽ آبادي زمينون ڏئي ماڻهن کي آباد ٿيڻ لاءِ زمينون وڪڻي ڏنيون جنهن جي نتيجي ۾ ماڻهو ڳوٺن مان لڏپلاڻ ڪري شهرن جي طرف وڌڻ شروع ڪيو، ۽ آهستي آهستي هڪ سٺي وڏي تعلقي جي حيثيت اختيار ڪري ورتي، چيو وڃي ٿو ته جيڪڏهن سيلرا ۽ پنهنجا پلاٽ ماڻهن کي حڪومت کي نه ڏين ها ته شايد اڄ شهدادڪوٽ نه هجي ها، ڇو ته هي شهر ٺهڻ کان اڳ هتي هندو، سيلرا ۽ کهاوڙ رهندا هئا، جنهن ۾ سڄي جوءِ تر باقي پيل پلاٽ کهاوڙ ۽ سيلرن جا هئا، پلاٽ ڏيڻ کانپوءِ آبادي جي واڌ کانپوءِ هن کي نالو گڏي ڪري سيلرا شهدادڪوٽ جي نالي سان سڏيو ويو هن وقت به هن جو اصل نالو سيلرا شهدادڪوٽ آهي، هي شهر سنڌ جي آخري حد يعني بلوچستان صوبي جي سرحد سان تقريبن لڳ آهي، هن جي اتر اولهه ۾ 51 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي لاڙڪاڻو شهر آهي، جيڪو هن وقت هڪ ڊويزن جي حيثيت سان سڃاتو وڃي ٿو ۽ 32 ڪلوميٽر اولهه واري طرف قمبر شهر آهي، جيڪو هن وقت ضلعي جي حيثيت رکي ٿو، هن وقت شهدادڪوٽ جي ڪل آبادي، تقريبن ساڍا پنج لک آهي، هتي سڀ کان پهريون وڻج واپا جي شروعات هندن ڪئي، ان کانپوءِ آهستي آهستي ٻيون قومون آباد ٿينديون ويون، پوءِ انهن پنهنجا الڳ الڳ ڌنڌا ۽ واپار شروع ڪيا، هن وقت شهدادڪوٽ واپار جي لحاظ کان سنڌ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري رهيو آهي، جنهن ۾ هتي ڪڻڪ، ساري، جوئر، تر، سرنهن، چوپايو مال، جڳهين جو ۽ ان کانسواءِ ٻيا ڪيترائي واپار پڻ ڪيا ويندا آهن، ان کانسواءِ هتي ڪڻڪ ۽ سارين جا تمام وڏا ڪارخانا آهن، هتي لڳ ڀڳ 120 کان به وڌيڪ سيلريون آهن، جيڪو پاڪستان نه پر سڄي ايشيا ۾ مشهور آهن، 1974ع واري ڏهاڪي ۾ چائنا ذوالفقار علي ڀٽو کي ڪپڙا ٺاهڻ جي هڪ مشين طوفي طور ڏني هئي، اها مشين ڀٽي صاحب شهدادڪوٽ ۾ لڳرائي هئي، جنهن ۾ 4500 مزدور ڪم ڪندا هئا، هي مل تمام گهڻي مشهور وئي، هن ۾ ٺهندڙ ڪپڙو سنڌ نه پر سڄي پاڪستان جا ماڻهو ان ڪپڙي کي تمام گهڻو پسند ڪندا هئا، هن مل ۾ (جهلڪ) نالي مشهور لون جو ڪپڙو به ٺاهيو ويندو هو، جيڪي سڄي پاڪستان جا ماڻهو وڏي شوق سان خريد ڪندا هئا، هن مل جي لڳڻ کانپوءِ ئي شهدادڪوٽ ۾ ٻيون به قومون اچڻ شروع ٿيون، هن فيڪٽري ۾ مزدور کان 8 گهنٽا ڪم ورتو ويندو هو، چڱو عرصو هي مل تمام سٺي پيماني تي نالي ڪمايو، پاڪستان نه پر سڄي ايشيا جي اندر. آخرڪار مل کي 2007ع ۾ ڪجهه سازشن تحت مشرف جي دور ۾ بند ڪيو ويو، هن جي بند ٿيڻ سان ڪجهه ماڻهن کي فائدو ته ضرور پيو، پر انهن ظالمن 4500 مزدورن جي گهرن جي ٻرندڙ چلهن کي وسائي ڇڏيو.

                    شهدادڪوٽ بلوچستان سان لڳ هجڻ ڪري هتي بلوچ پڻ رهندا آهن، جنهن ۾ هنن جو ڪجهه ذاتيون هي آهن، مگسي، بروهي، جروار، بوجاڻي، جاگيراڻي، چانڊيو، کوسو ۽ تمام گهٽ تعداد ۾ بلوچن جا ٻيا پاڙا به رهندا آهن، هي ته هئا بلوچ پر هتي اڪثر سنڌين جون قومون جام رهن ٿيون، جنهن ۾ سنڌي شيخ ، ابڙو، وڌو، ڀٽي، چنو، ميمڻ، ٻرڙو ۽ منگي وغيره ٻيون ڪيتريون ئي سنڌي ذاتيون رهن ٿيون، هتي گهڻي کان گهڻيون ٻوليون پنج ڳالهايون وڃن ٿيون، جنهن ۾ سنڌي، بروهي، بلوچي، سرائيڪي ۽ اردو ٻولي پڻ ڳالهائي وڃي ٿي، هن وقت شهدادڪوٽ جو ايم.پي.اي مير نادر خان مگسي آهي، مگسي قوم اصل ۾ جهل مگسي بلوچستان جي آهي، پر اسان وٽ ايم.پي.اي نادر خان مگسي جي هجڻ جي ڪري اتان جا ماڻهو هزارن جي تعداد ۾ لڏپلاڻ ڪري شهدادڪوٽ اچي ويٺا.

                    2009ع ۽ 2010ع واري ٻوڏ ۾ شهدادڪوٽ شهر ته نه ٻڏيو پر ان جا ٻاهريان زرعي علائقا ٻڏي ويا ۽ هن ٻنهي سالن ۾ تمام گهڻو زرعي ۽ مالي نقصان رسيو، جنهن جي نتيجي ۾ هتان جي آبادگارن، ڪارخانا مالڪن ۽ ڀلاوڻن کي تمام گهڻي ڏکيائين جو منهن ڏسڻو پيو، شهدادڪوٽ تمام گهڻو گرم شهر آهي، هتي اونهاري ۾ گرمي 53 کان 54 سينٽي گريڊ هوندي آهي، ڊسمبر 2005ع تي شهدادڪوٽ ۽ قمبر کي لاڙڪاڻي کان الڳ ڪري هڪ الڳ ضلعي جي حيثيت ڏني وئي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ ست تعلقه جوڙيا ويا جنهن ۾ قمبر، شهدادڪوٽ، وارهه، ميروخان، نصيرآباد، قبوسعيد خان ۽ سجاول اچي وڃن ٿا ۽ 2015ع جي آبادي جو جائزو وٺڻ سان خبر پئي ته ضلع قمبر شهدادڪوٽ جي ڪل آبادي 1.845 ملين آهي.

عبدالغفار,شهري ۽ ڳوٺاڻي زندگي گذاريندڙ ماڻهن جو احوال

شهري ۽ ڳوٺاڻي زندگي گذاريندڙ ماڻهن جو احوال

عبدالغفار وڌو

رول نمبر 02

ايم.اي.پريويس

          چيو وڃي ٿو ته هر ماڻهو جو زندگي گذارڻ جو طور طريقو پنهنجو هوندو آهي، پر ڪنهن جي زندگي هڪ بند ڪتاب جيان هوندي آهي، جيڪا گذرندي رهندي ته آهي، پر ان جو سفر ڪڏهن به ختم ٿيڻ جو نالو ئي ناهي وٺندو، هو ڪرڻ ته گهڻو ڪجهه چاهيندو آهي پر افسوس وقت ان کي اهڙي حالتن ۽ سوچن جي پهاڙن اڳيان بيهاريندو آهي، ته هو ازخود نماڻو ٿي پوندو آهي ۽ آخر ڪار هن دنيا جي ماڻهن مان مليل ڏکن ۽ تڪليفن کي پنهنجي سيني ۾ سمائي هر روز مرندو رهندو آهي ۽ وري ڪنهن جي زندگي هڪ کليل ڪتاب جيان هوندي آهي، جنهن جي زندگي هڪ خوشبودار گل جهڙي گذرندي آهي، جنهن جو خوشبو هر شخص حاصل ڪرڻ چاهيندو آهي، اهڙي ماڻهو جي زندگي هر انسان کي نصيحت جو نياپو ڏيندي آهي، چوڻ جو مقصد ته هن دنيا ۾ هر انسان جي زندگي ان غزل جهڙي هوندي آهي، جنهن جي هر سٽ جو مطلب ۽ انداز بلڪل الڳ هوندو آهي، جنهن کي پڙهڻ جو شوق ته هر شخص رکندو آهي ته پر افسوس جو ان جو مطلب هر ڪنهن جو پنهنجو پنهنجو هوندو آهي، ساڳئي طرح شهري توڙي ڳوٺاڻي زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي زندگي به ڪجهه اهڙي نموني جي هوندي آهي.

          شهري زندگي کان ڳوٺاڻي زندگي تمام گهڻي بهترين هوندي آهي، جيتريقدر ٻهراڙين ۾ شهرن جي بنسبت سهولتون تمام گهٽ هونديون آهن، پر ڳوٺن ۾ صاف ۽ سٿري آبهوا ۽ تازو کاڌ خوراڪ اتان جي ماڻهن کي صحتمند بڻائي ٿو، جنهن ڪري اتان جا ماڻهو تندرست هوندا آهن، اهي ڪيترائي ڪلوميٽر پنڌ ڪندا آهن ۽ تمام گهڻي محنت ڪندا آهن، جنهن جي ڪري هو شهر جي ماڻهن جي مقابلي ۾ تمام گهڻا صحتمند هوندا آهن، اڪثر ڪري ٻهراڙي جا ماڻهو پنهنجي زندگي جي گذر سفر لاءِ چوپايو مال پالڻ، ٻنين جو ڪم ڪرڻ ۽ مزدوري وغيره ڪندا آهن، ڪچي آبادي وارن علائقن جي ماڻهن جي زندگي ۽ رهڻي ڪهڻي شهر جي ماڻهن کان تمام گهڻي مختلف هوندي آهي، ڳوٺن ۾ اڪثر ماڻهو کاڌي پيتي ۾ لسي، مکڻ، کير ۽ سايون ڀاڄيون جام استعمال ڪندا آهن، ڪپڙي ۽ لٽي ۾ مرد ۽ ٻار شلوار ۽ قميص پهريندا آهن ۽ عورتون وري گهگها، شلوار، قميص ۽ رئو پڻ اوڍينديون آهن، اڪثر عورتون پنهنجي گهرن ۾ ڪم ڪنديون آهن، پر پنهنجي مردن سان گڏ ٻاهر جو ڪم پڻ ڪنديون آهن، جيئن ٻنيون ڪرڻ، گاهه ڪٽڻ، رونبون ڪرڻ ۽ ٻيا ڪيترائي ڪم ڪنديون آهن، هنن جي رهڻي ڪهڻي پڻ سادي قسم جي هوندي آهي، هو اتي منهن جا، ڪچين سرن جا گهر اڏي ويهندا آهن ۽ هنن جا جيڪي ننڍا ٻار هوندا آهن اهي پڻ والدين جي مدد ڪرڻ ۾ فخر محسوس ڪندا آهن، ڪجهه ڏينهن پهريان جي ڳالهه آهي ته منهنجي ملاقات ڪجهه ڳوٺاڻن سان ٿي، جڏهن مون انهن کان هڪ سوال پڇيو ته ”  ڳوٺن ۾ رهڻ صحيح آهي يا شهرن ۾ “ ؟ ان جي جواب ۾ انهن جو چوڻ هيو ته ڳوٺن جي زندگي شهري زندگي کان ڪجهه نه ڪجهه صحيح آهي ڇو جو ڳوٺن ۾ خالص کاڌا ۽ تازيون ڀاڄيون ملن ٿيون، جنهن جي ڪري بيماريون تمام گهٽ ٿين ٿيون ۽ ماڻهو اڪثر تندرست رهن ٿا ۽ ان سان گڏو گڏ شهرن ۾ گاڏين، فيڪٽرين ۽ ٻين مشينن جو آواز ۽ ان مان نڪرندڙ بيڪار مادا انسان کي تمام گهڻو بيمار ڪن ٿا اهو ئي سبب آهي جو اسان ٻهراڙي کي وڌيڪ سمجهون ٿا بنسبت شهر جي.

          هاڻي ڳوٺاڻي آبادي جو اڌ کان وڌيڪ حصو شهري آبادي ڏانهن رخ ڪرڻ لڳو آهي، ڇو ته ٻهراڙي وارن علائقن ۾ سهولتون نه هجڻ جي برابر آهن، جنهنڪري هر ٻيون، ٽيون ماڻهو شهرن ۾ رهڻ لاءِ شهرن ۾ رهڻ لاءِ رخ ڪن ٿا، جيئن بجلي، گئيس، اسپتالون، پاڻي، تعليم ۽ روزگار جا اهم مسئلا پيش اچن ٿا، انهن مان جيڪڏهن هڪ يا ٻه نه هجن ته به انسان زندگي گذاري سگهي ٿو، پر جيڪڏهن انهن سڀني مسئلو درپيش اچي ته پوءِ مجبوري ۾ انسان شهرن ڏانهن رک ڪرڻ تي مجبور ٿيون وڃن، هن وقت ٻهراڙي ۾ 30% ماڻهن جي آبادي آهي ۽ 70%  ماڻهن جي آبادي شهرن ۾ رهڻ تي مجبور آهي، شهري زندگي گذارڻ ماڻهو ڏاڍا سکيا هوندا آهن، ڇو ته انهن کي هر اها سهولت ملندي آهي، جيڪا انهن جي ضرورت آڌار هوندي آهي، جيئن تعليم، صحت، پاڻي، گئيس، بجلي ۽ روزگار جا سڀ مسئلا حل ٿيو وڃن اهو به ٿوري وقت ۾، شهر جي رهڻي ڪهڻي ۾ اڪثر ماڻهن وٽ پڪا ۽ صاف سٿرا گهر هوندا آهن، گهر اندر هر ٻيون ۽ ٽيون فرد پڙهيل لکيل هوندو آهي ۽ اڪثر شهرن ۾ کير، مکڻ، ڏهي ۽ سايون ڀاڄيون گهٽ پر فاسٽ فوڊ يعني مرغي، وڏو گوشت، تريل شيون وغيره کائڻ پيئڻ ۾ استعمال ٿين ٿيون، اڪثر بيماريون جام ٿين ٿيون، جنهن جا اهم ڪارڻ هي آهن، ته فيڪٽرين مان نڪرندڙ ناڪاره دونهون، اسپتالن ۾ ساڳيان اوزار استعمال ڪرڻ، گهر جو ڪچرو گهٽي ۾ اڇلائڻ ۽ گٽرن جو پاڻي گهٽين ۾ بيهڻ سبب ۽ ٻيا ڪيترائي ننڍا توڙي وڏا سبب شامل ٿيون وڃن، جنهن ڪري بيماري جو ڦهلاءَ تمام گهڻو آهي بنسبت ڳوٺن جي.

          ڪجهه ڏينهن پهرين مون ساڳيو ئي سوال ڪجهه شهر جي ماڻهن کان پڇيو ته ” ڳوٺن ۾ رهڻ صحيح آهي يا شهرن ۾ “؟ انهن جي بقول ته شهري زندگي بنسبت ٻهراڙي جي تمام بهترين آهي ڇو ته هتي اسان وٽ هر مسئلن کي منهن ڏيڻ تمام آسان آهي چاهي اهو مسئلو ڪهڙو به هجي ۽ هنن جو اهو به چوڻ هو ته هر انسان تعليم جي زيور سان خوبصورت لڳندو آهي، ڇو ته تعليم ئي هڪ اهڙو ذريعو آهي، جنهن وسيلي ماڻهو فرش تان عرش تي پهچيو وڃي، آئون سمجهان ٿو ته زندگي شهري جي هجي يا ڪنهن ڳوٺاڻي ماڻهو جي  ان کي بهترين بنائڻ لاءِ محنت هڪ اهم شرط آهي ۽ اسان جي معاشري ۾ ته هڪ وڏي بيماري هيءَ به آهي ته محنت ڪرڻي ڪجهه به نه آهي باقي ملي ته گهر ويٺي ايئن ڪرڻ سان بس پشتاءَ ۽ افسوس کانسواءِ ٻيو ڪجهه به نه ٿو ملي سگهي.

    

ڊاڪٽر هيرا نند بجاج جو پروفائیل عبدالغفار وڌو

plz check, ur and Sadam profile's intro is same? why its so?

ڊاڪٽر هيرا نند بجاج

عبدالغفار وڌو

رول نمبر: M.M.C/02

 ايم.اي. پريويس

          چيو ويندو آهي ته غريب انسان جي مدد ۽ حوصلا افزائي اهو ڪندو آهي جنهن جي دل ۾ انسانيت ديرو ڄمائي ويٺي هوندي آهي، يا ته اهو انسان خود انهن مشقلاتن جو سير ڪندي وڏي منزل تي پهچندو آهي، سندس پوءِ غريبي جي چڱي ريت سڌ پوندي آهي، ڇو ته انهن جو تعلق پهريان ڏينهن رات ان پردا غريبي سان هيو، باقي ته غريبن جو قدر اميرن کان وڌيڪ ڪير ڄاڻيندو هوندو، جو اهي امير پنهنجي اناءَ ۽ وڏائي جي ڇانو جي ڇاپري ۾ بيهي غريب سان هٿ ملائڻ به پنهنجي بيعزتي سمجهندا آهن، شايد انهن کي ڪنهن تعليمي اداري ۾ اهو درس ناهي ڏنو ويو، جيڪو اميري جي چادر اوڍي هلي سگهي ٿو، ته ان کي غريبي جو پاجامو پائڻ ۾ وقت ئي نه لڳندو، شايد اهو ئي سبب آهي جو امير غريب سان ايئن نفت ڪندو آهي جيئن رٺل عاشق پنهنجي محبوب سان.

          اسان جي معاشري ۾ ڪجهه اهڙا انسان آهن جيڪي ننڍپڻ کان وٺي زندگي جو ڪافي حصو ڏکن ۽ تڪليفن ۾ گذاري به همت نه هاريندا آهن ۽ پنهنجي زندگي کي هڪ مقصد ڏانهن رجوع ڪري اڳتي وڌندا رهندا آهن، آخرڪار هڪ نه هڪ ڏينهن هو پنهنجي منزل تي پهچڻ ۾ ڪامياب ٿيو وڃن. ساڳي طرح هيرانند بجاج به انهن مان هڪ آهي، سندس جنم 1970ع ۾ سنڌ جي آخري شهر ۽ بلوچستان جي آخري حد شهداد ڪوٽ ۾ ٿيو، هي اهو شخص آهي جنهن جي تعليم پرائڻ لاءِ ڏاڍيون تڪليفون سٺيون، هن اهڙو وقت گذارڻ کانپوءِ هن جي زندگي جو باقي رهندڙ مقصد غريبن جي مدد ڪرڻ هو، هن پنهنجي بنيادي تعليم پنهنجي شهر شهداد ڪوٽ مان حاصل ڪئي، پرائمري تعليم شهداد ڪوٽ جي گورنمينٽ  “مين” اسڪول مان حاصل ڪئي هئي، ۽ سيڪنڊري ۽ هائير سيڪنڊري تعليم شهداد ڪوٽ جي هائي اسڪول مان حاصل ڪئي، آخر وڏي محنت جدوجهد کانپوءِ هن اعليٰ تعليم جي لاءِ لاڙڪاڻي جي چانڊڪا ميڊيڪل ڪاليج ۾ انٽري ٽيسٽ ڏني، جنهن کانپوءِ هو ان ٽيسٽ ۾ سٺن نمبرن ۾ پاس ٿيو، هن ميڊيڪل ڪاليج ۾ تمام گهڻي محنت ڪري آخرڪار ايم.بي.بي.ايس جي ڊگري حاصل ڪئي، پنهنجي مقصد ۾ ڪامياب ٿيڻ کانپوءِ، هن غريبن جي مدد لاءِ جاکوڙڻ شروع ڪيو، ڪجهه وقت کانپوءِ آخرڪار هي سرڪاري نوڪري سان هڪ ڊاڪٽر جي حيثيت ۾ سڃاتو ويو، ڪافي عرصو هي سرڪاري ڊاڪٽر جي حيثيت سان غريبن، يتيمن ۽ بي يارومددگارن جي مددگارن جي مدد ڪندو رهيو، ايتريقدر جو ڊاڪٽر مفت ۾ مريضن جو چيڪ اپ ڪرڻ، مفت جو دوائون ڏيڻ، جيڪڏهن ڪنهن غريب وٽ ٻاهرين دوا جي لاءِ پيسا نه هوندا هئا ته هو خود انهن جي مدد ڪندو هو ۽ چوندو هو ته اڄ آئون جيڪو ڪجهه آهيان، سڀ اوهان جو دعائون آهن، ڪجهه عرصي کانپوءِ ڊاڪٽر کي خيال پئي آيو ته ڇو نه خانگي اسپتال جو بنياد رکيو وڃي، پوءِ هن پنهنجي هڪ خانگي اسپتال جو بنياد رکيو، جنهن ۾ انهن ماڻهن جو معائنون بلڪل مفت ڪندو هو، جيڪي تمام گهڻا غريب هئا، يعني چيو وڃي ته اهڙا غريب جن وٽ ماني کائڻ لاءِ هڪ وقت جي سگهه هوندي آهي پر ٻي وقت تي بک ڪاٽڻ تي مجبور ٿيو وڃن. ڊاڪٽر جي چوڻ مطابق ته آئون غريبن کي گهرڀاتين وانگر سمجهندو آهيان ڇو ته اهي به انسان آهن ۽ آئون چوندو آهيان ته جنهن ۾ انسانيت ناهي اهو انسان نه پر حيوان جي مثل آهي، ڇو ته انسان خدا جي طرفان ڏنل هڪ بهترين ۽ انمول تحفو آهي، ڊاڪٽر صاحب ٻيون کوڙ ئي ڳالهيون ٻڌايون جن کي ٻڌڻ سان ڏاڍو ئي مزو پئي آيو، پر انهن سڀني ڳالهين مان مون کي اڃان تائين اهي لفظ ياد ٿا اچن جيڪي مون کي ڏاڍا وڻيا، اهي ڪجهه لفظ هي هئا ته

“ڪو  آهي  رحمان  جي  پاسي ته ڪو آهي ڀگوان جي پاسي

پر اسان جو سجدو انهيءَ کي آ جيڪو آهي انسان جي پاسي”

          هي ته هيون ڊاڪٽر جون چيل ڳالهيون پر جڏهن آئون ڪجهه غريبن سان مليس ۽ ڊاڪٽر صاحب جي باري ۾ پڇا ڳاڇا ڪئي ته اهي به ڊاڪٽر جي سخاوت کي ڀرپور نموني بيان ڪري رهيا هئا ۽ انهن جي چوڻ موجب ته اڄوڪي دور ۾ ڪو ماڻهو ڪنهن انسان تي هڪ روپيو خرچ ڪرڻ لاءِ به سئو دفعا سوچي ٿو، پر ڊاڪٽر هزارين روپيا خرچ ڪندو آهي ته جيئن غريبن ۽ مظلومن کي شفا ملي سگهي.

          ڊاڪٽر وٽ ايم.بي.بي.ايس جي ڊگري هجڻ جي باوجود به ٻيا ميڊيڪل جا ڪيترائي ڪورس ڪيا، جنهن ۾ نيوٽريشن، اي.ٽي.پي.آءِ، پيڊس ۽ ٻيا ڪيترائي ننڍا توڙي وڏا ڪورس ۽ ٽريننگون پڻ ڪيون، اهي سڀ ڪورس ڪرڻ کانپوءِ ڊاڪٽر سرڪاري توڙي خانگي اسپتالن ۾ تمام سٺيون خدمتون سرانجام ڏئي رهيو آهي، جيڪڏهن ڪنهن غريب يا ضرورتمند کي ڪنهن به قسم جي آپريشن ڪرائڻ جي ضرورت پوندي آهي ته هي انهن سان هر قسم جو تعاون ڪندو آهي، جيئن مريضن جي آپريشن چاهي ڪهڙي به شهر ۾ به ٿئي، چاهي اهو لاڙڪاڻو هجي يا حيدرآباد هجي يا وري ڪراچي هو ڪنهن به غريب کي اڪيلو ناهي ڇڏيندو، ايتريقدر جو انهن ڊاڪٽرن سان ڳالهائڻ ان مريض لاءِ وقت طئي ڪرائڻ، آپريشن جي رقم گهٽ ڪرائڻ وغيره، يعني چيو وڃي ته هر قسم جي مدد لاءِ سرپيش هوندو آهي، جيڪڏهن اسين ٻئي ڪنهن ڊاڪٽر کي ڏسنداسين ته هي اڪثر ڪنهن مريض کي پاڻ وٽ بار بار گهرائيندا رهندا آهن ته جيئن هر روز مريض کان رقم ورتي وڃي ۽ گهڻو ڪري ڊاڪٽر عام ماڻهو کي ٻئي ڊاڪٽر ڏي ناهن ڇڏيندا ته متان اسان جي دوڪان کي تالو لڳي وڃي، پر هن ڊاڪٽر ۾ هي سڀ ڳالهيون بلڪل ناهن ۽ نه ئي ڪا لالچ آهي، جيڪڏهن ڪو مريض ٻئي ڊاڪٽر ڏي وڃڻ جهڙو هوندو آهي ته هي ان کي جلدي ڊاڪٽر ان ڊاڪٽر ڏي منتقل ڪندو آهي، آئون ته نٿو سمجهان ته اهڙي دور ۾ جنهن ۾ ڪو ڀاءُ ڪنهن ڀاءُ لاءِ ڪجهه به نه ٿو ڪري ته اهڙي وقت ۾ هڪ غير شخص ٿي، هڪ سٺي ۽ اعليٰ عهدي تي رهي، غريبن، يتيمن جو خيال ٿو ڪري ۽ انهن جي تڪليفن کي پنهنجي تڪليف سمجهي انهن لاءِ خدمتون سرانجام ڏيندو رهي ٿو.